ISO 14064-1 Rehberi
ISO 14064-1 sera gazı raporu: bölüm bölüm hazırlama rehberi
Son güncelleme: 26 Temmuz 2026
ISO 14064-1 raporu bir belge mi, envanter mi?
ISO 14064-1:2018, kuruluş seviyesinde sera gazı envanterinin tasarlanması, geliştirilmesi, yönetilmesi ve raporlanması için şartları tanımlar. Standardın kendisi size bir belge vermez; ortaya çıkan çıktı kuruluşunuzun sera gazı envanter raporudur. Bu rapor bağımsız bir kuruluş tarafından ISO 14064-3’e göre incelenirse, sonunda aldığınız şey bir doğrulama beyanıdır.
Bu ayrım pratikte önemli. Doğrulamayı yalnızca TS EN ISO 14065 kapsamında akredite doğrulama kuruluşları yapabilir — TSE, TÜV, BSI, Bureau Veritas, SGS, Control Union gibi. Bir yazılım sağlayıcısı ya da danışman doğrulama yapamaz, doğrulama beyanı düzenleyemez. Yapabileceği şey doğrulamaya hazırlıktır: envanteri kurmak, kanıt zincirini toplamak ve raporu doğrulayıcının isteyeceği biçimde üretmek.
ISO 14064-1 raporu hangi bölümlerden oluşur?
Aşağıdaki tablo, standardın raporlama şartlarını karşılayan tipik bir envanter raporunun bölümlerini gösteriyor. İkinci sütun bölümde ne olması gerektiğini, üçüncü sütun ise doğrulayıcının o bölümde tam olarak neye baktığını anlatıyor. Rapor yazarken üçüncü sütunu okuyarak yazmak, bulgu sayısını doğrudan düşürür.
| Bölüm | Ne içermeli | Doğrulayıcı neye bakar |
|---|---|---|
| Amaç ve kapsam | Raporun neden hazırlandığı (müşteri talebi, ihale şartı, CDP, CBAM, mevzuat), hedef kullanıcı, raporlama dönemi ve uygulanan standart sürümü. | Beyan edilen amacın seçilen sınırlar ve önemlilik eşiğiyle tutarlı olup olmadığı. Hedef kullanıcı, güvence seviyesini (sınırlı/makul) belirler. |
| Kuruluş tanımı | Tüzel kişilik, faaliyet konusu, tesis listesi ve adresleri, üretim kapasitesi, çalışan sayısı, varsa grup yapısı. | Envanterde emisyon üreten tesis listesi ile buradaki liste birebir örtüşüyor mu; yıl içinde devralınan, kapanan veya devredilen tesisler açıklanmış mı. |
| Sınırlar | Organizasyonel sınır (operasyonel kontrol, finansal kontrol veya hisse payı yaklaşımı) ve operasyonel sınır (dahil edilen kaynak kategorileri, hariç tutulanlar ve gerekçeleri). | Konsolidasyon yaklaşımının tüm tesislere tutarlı uygulanması; ortak girişimlerin, kiralanan varlıkların ve fason üretimin nasıl ele alındığı. |
| Metodoloji | Her kaynak için hesaplama yaklaşımı (faaliyet verisi × emisyon faktörü × KIP), faktör kaynağı ve yılı, kullanılan GWP seti, birim dönüşümleri, tahmin yapılan yerler. | Hesabın yeniden üretilebilirliği; GWP setinin tüm gazlarda aynı sürümden olması; tahmin ve ekstrapolasyon yöntemlerinin yazılı olması. |
| Sonuçlar | Kategori ve kaynak bazında tCO₂e, gaz bazında ayrıştırma (CO₂, CH₄, N₂O, HFC, PFC, SF₆, NF₃), biyojenik CO₂’nin ayrı gösterimi, yoğunluk göstergeleri. | Toplamların alt kırılımlarla aritmetik tutarlılığı, yuvarlama tercihleri ve biyojenik CO₂’nin toplam envantere karıştırılmamış olması. |
| Belirsizlik | Kaynak bazında faaliyet verisi ve emisyon faktörü belirsizliği, niteliksel veya niceliksel değerlendirme, toplam envanter üzerindeki etkisi. | Belirsizliğin tek bir “düşük/orta/yüksek” etiketiyle geçiştirilmemesi; yüksek belirsizlikli ve yüksek paylı kaynaklar için iyileştirme planı. |
| Önemlilik | Önemlilik eşiğinin tanımı ve gerekçesi, eşik altında kalarak hariç tutulan kalemler ve bunların tahmini büyüklüğü. | Hariç tutulanların toplamının beyan edilen eşiği aşmaması ve tahminin bir hesaba dayanması. “Önemsiz olduğu için çıkarıldı” cümlesi tek başına yetmez. |
| Baz yıl | Baz yıl seçimi ve gerekçesi, baz yıl envanteri, yeniden hesaplama politikası (yapısal değişiklik, metodoloji değişikliği, hata düzeltme eşikleri). | Yeniden hesaplama politikasının yazılı olması ve fiilen uygulanmış olması; hedef beyan ediliyorsa baz yılla karşılaştırılabilirliğin korunması. |
| Beyan ve onay | Envanterden sorumlu üst yöneticinin beyanı, imza, tarih, iletişim bilgisi ve rapor sürüm numarası. | İmzalayanın yetkisi, beyan tarihinin rapor sürümüyle tutarlılığı ve onay sonrası değişiklik yapılmadığının kanıtı. |
Bu dokuz bölümün yanında raporda veri kalitesi yönetimi, biyojenik emisyonlar, hariç tutmalar, tanımlar, kısaltmalar ve referanslar bölümleri de yer alır. Bunlar dolgu değildir: doğrulayıcı hariç tutmalar listesini önemlilik bölümüyle çapraz kontrol eder, referans listesinden faktör kaynaklarının izini sürer ve veri kalitesi bölümünden örnekleme planını çıkarır.
ISO 14064-1 kategorileri ile Kapsam 1-2-3 nasıl eşleşir?
Uygulamada en çok karıştırılan konu bu. ISO 14064-1:2018 “Kapsam 1, 2, 3” demez; doğrudan emisyonlar, ithal enerjiden kaynaklanan dolaylı emisyonlar ve diğer dolaylı emisyonlar ayrımını kullanır ve dolaylı tarafı dört kategoriye böler. GHG Protocol Kurumsal Standardı ise Kapsam 1, Kapsam 2 ve on beş kategoriden oluşan Kapsam 3 dilini kullanır. İkisi çelişmez; aynı emisyonları farklı raflara dizerler.
| ISO 14064-1:2018 | GHG Protocol karşılığı | Tipik kaynaklar |
|---|---|---|
| Kategori 1 — Doğrudan | Kapsam 1 | Sabit yakma (kazan, fırın), kendi filonuzdaki araçların yakıtı, proses emisyonları, soğutucu gaz kaçakları. |
| Kategori 2 — İthal enerjiden dolaylı | Kapsam 2 | Satın alınan elektrik, buhar, ısıtma ve soğutma. |
| Kategori 3 — Ulaştırmadan dolaylı | Kapsam 3 (taşıma kalemleri) | Kontrolünüzde olmayan yük taşıma (upstream ve downstream), iş seyahati, çalışan servisi ve ulaşımı. |
| Kategori 4 — Kullanılan ürünlerden dolaylı | Kapsam 3 (yukarı akış) | Satın alınan mal ve hizmetler, sermaye malları, atık bertarafı, kiralanan varlıklar, yakıt ve enerjinin üretim öncesi emisyonları. |
| Kategori 5 — Ürünlerin kullanımından dolaylı | Kapsam 3 (aşağı akış) | Satılan ürünlerin kullanımı, ömür sonu işlemleri, franchise ve yatırımlar. |
| Kategori 6 — Diğer dolaylı | Kapsam 3 (sınıflandırılmayan) | Yukarıdakilere girmeyen, kuruluşa özgü diğer dolaylı kaynaklar. |
Üç klasik hata
- Kendi filonuzu kategori 3’e koymak. Sahip olduğunuz veya operasyonel kontrolünüzdeki araçların yaktığı yakıt doğrudan emisyondur, yani kategori 1. Kategori 3, kontrolünüzde olmayan taşımadır.
- Tek bir Kapsam 3 kalemini bölünmez sanmak. GHG Protocol’de satın alınan bir malın kendisi de nakliyesi de Kapsam 3’tedir; ISO’da mal kategori 4’e, nakliyesi kategori 3’e gider. Eşleştirme tablosunu kaynak seviyesinde kurun, kategori seviyesinde değil.
- “ISO tüm dolaylı emisyonları zorunlu kılıyor” sanmak. Zorunlu olan, hangi dolaylı emisyonları neden dahil ettiğinizi belirleyen bir önem kriterini yazılı olarak tanımlamanız ve dışarıda bıraktıklarınızı gerekçelendirmenizdir.
Kapsam 2’yi location-based mi market-based mi raporlamalıyım?
İkisini de. GHG Protocol Kapsam 2 Kılavuzu paralel raporlama ister: location-based hesap şebekenin ortalama emisyon yoğunluğunu (ulusal faktör ya da IEA verisi) kullanır; market-based hesap ise sözleşmeye dayalı enstrümanları — YEK-G, I-REC, tedarikçiye özgü faktör veya kalan karışım faktörü — yansıtır.
Tek bir sayı verirseniz doğrulayıcının ilk sorusu “bu hangisi” olur. Yenilenebilir enerji sertifikasına dayalı bir azalım iddiası varsa sertifika seri numaraları, iptal (retirement) kayıtları ve tüketim dönemiyle eşleşme kanıtı istenir. İptal edilmemiş bir sertifikayla sıfır emisyon iddiası savunulamaz.
Hangi emisyon faktörünü kullanmalıyım ve faktör setinin yılı neden kritik?
Faktör seçimi teknik bir tercih değil, belgelenmesi gereken bir karardır. Dört ana kaynak vardır ve hangisini neden seçtiğiniz metodoloji bölümünde açıkça yer almalıdır.
| Kaynak | İçerik | Ne zaman kullanılır |
|---|---|---|
| IPCC EFDB | Yakıt ve proses bazlı varsayılan faktörler, ulusal envanter metodolojisiyle uyumlu. | Ülkeye özgü bir set uygun değilse ya da proses emisyonları için varsayılan gerektiğinde. |
| DEFRA / DESNZ UK GHG Conversion Factors | Yakıt, ulaşım, atık, su ve malzeme kalemlerini kapsayan, her yıl yenilenen set. | UK bağlantılı raporlamada; ulaşım, atık ve iş seyahati kalemlerinde iyi belgelenmiş genel amaçlı kaynak olarak. |
| IEA şebeke faktörleri | Ülke bazlı elektrik şebekesi ortalama emisyon faktörleri. | Kapsam 2 location-based hesaplamada, ulusal bir şebeke faktörü yayımlanmadığında. |
| Kurum tanımlı faktörler | Kendi ölçümünüze veya laboratuvar analizinize dayanan faktör (alt ısıl değer, karbon içeriği, atık bileşimi). | Varsayılan faktörün prosesinizi temsil etmediği durumlarda. Analiz raporu kanıt olarak saklanmalı. |
Güncel: DESNZ 2026
DESNZ 2026 sera gazı dönüşüm faktörleri 11 Haziran 2026’da yayımlandı. UK elektrik dönüşüm faktörü, şebeke dekarbonizasyonu ve revize metodolojinin birlikte etkisiyle önceki sete göre yaklaşık %26 düştü. Pratik sonuç şu: faaliyet veriniz gramına kadar aynı kalsa bile Kapsam 2 rakamınız düşer.
Doğrulayıcı bu düşüşü gördüğünde soracağı ilk şey, azalımın gerçek mi yoksa faktör kaynaklı mı olduğudur. Cevabı hazır tutun: hangi yılın faktör setini kullandığınızı kaynak, sürüm ve yayın tarihiyle kaydedin; raporlama dönemi ile faktör seti yılını eşleştirme kuralınızı yazın; yıllar arası karşılaştırmada faktör kaynaklı değişimi faaliyet kaynaklı değişimden ayrı gösterin; ve baz yıl yeniden hesaplama politikanızın metodoloji değişikliklerini kapsadığından emin olun.
Denetimde bulgu üreten şey nadiren aritmetiktir. Çoğunlukla hangi faktörün neden seçildiğinin ve hangi sürümün uygulandığının kayıt altına alınmamış olmasıdır.
Belirsizlik ve önemlilik neden isteniyor, nasıl ele alınır?
Belirsizlik değerlendirmesinin amacı kesin bir hata payı üretmek değil, hangi sayıya ne kadar güvenilebileceğini şeffaf kılmaktır. İki bileşeni ayrı ayrı düşünün: faaliyet verisi belirsizliği (sayaç doğruluğu, tahmini fatura, birim dönüşümü, eksik ay tahmini) ve emisyon faktörü belirsizliği (varsayılan faktörün sizin prosesinizi ne kadar temsil ettiği).
Kaynak bazında niteliksel bir derecelendirme ve bunun envanter payıyla ağırlıklandırılmış toplam etkisi, çoğu kuruluş için doğru orta yoldur. Kritik olan sonraki adım: yüksek belirsizlikli ve toplam içinde yüksek paylı kaynaklar için somut bir iyileştirme planı yazmak. Doğrulayıcı, bu iki koşulun kesiştiği kaynakları örnekleme listesinin başına alır.
Önemlilik ise doğrulayıcının kendi kararıyla doğrudan bağlantılıdır: tespit ettiği düzeltilmemiş hataların toplamını bir eşikle karşılaştırır ve beyanını buna göre kurar. Uygulamada sık kullanılan eşik toplam emisyonun %5’i civarındadır, ancak eşik güvence seviyesine ve doğrulayıcının prosedürüne göre değişir — sözleşme öncesinde teyit edin. Kendi önemlilik eşiğinizi aynı mantıkla tanımlayın ve hariç tuttuğunuz kalemlerin toplamının bu eşiğin altında kaldığını bir tahminle gösterin. Büyüklüğü tahmin edilmemiş bir hariç tutma, gerekçelendirilmiş sayılmaz.
Doğrulayıcı geldiğinde tam olarak ne isteyecek?
Doğrulama bir belge okuma egzersizi değil, bir iz sürme çalışmasıdır. Doğrulayıcı raporunuzdaki bir sayıyı seçer ve geriye doğru kaynağına kadar gider: toplam, kategori, kaynak, tekil kayıt, kanıt belgesi. Bu yolculukta kopan her halka bir bulgudur — CAR düzeltici faaliyet talebi, CL ise açıklama talebi olarak kaydedilir. Aşağıdaki liste, ilk doğrulamasına giren ekiplerin en sık takıldığı noktalardan oluşuyor.
- 1
İzlenebilirlik zinciri kopmasın
Rapordaki her toplam kategoriye, kategori kaynağa, kaynak tekil faaliyet verisine, faaliyet verisi de bir kanıt belgesine bağlanabilmeli. Arada elle düzeltilmiş tek bir hücre varsa zincir orada kopar.
- 2
Kanıt belgelerini dönemle eşleştirin
Elektrik ve doğal gaz faturaları, sayaç okuma kayıtları, akaryakıt ve filo raporları, sevk irsaliyeleri, soğutucu gaz dolum formları, atık taşıma formları, yenilenebilir enerji sertifikası iptal belgeleri. On üç fatura ya da eksik bir ay her denetimde sorulur.
- 3
Dönem kesme kuralınızı yazın
Fatura dönemleri raporlama dönemiyle örtüşmüyorsa oransal dağıtım kuralınız yazılı olmalı ve her yıl aynı şekilde uygulanmalı. Yıldan yıla değişen bir kesme kuralı, azalım iddianızı tek başına çürütür.
- 4
Hesabı yeniden üretilebilir tutun
Doğrulayıcı rastgele bir kaynağı seçip elde tekrar hesaplayabilmeli: faaliyet verisi, birim, faktör değeri, faktör kaynağı ve yılı, GWP ve sonuç aynı satırda görünmeli.
- 5
Faktör sürümlerini kayıt altına alın
Hangi kayda hangi faktörün, hangi sürümle ve hangi tarihte uygulandığı. Faktör seti yıl içinde güncellendiyse hangi kayıtların yeniden hesaplandığı da görünmeli.
- 6
Kayıp veriyi gizlemeyin, işaretleyin
Tahmin veya ekstrapolasyon yapılan kayıtlar ayrıca işaretlenmeli, yöntem yazılı olmalı ve tahmine dayanan payın toplam içindeki oranı raporda görünmeli.
- 7
Rolleri ayırın
Veriyi giren, kontrol eden ve onaylayan kişiler farklı olmalı; onay kayıtları tarih ve kullanıcı bilgisiyle saklanmalı. Tek kişilik bir süreç, iç kontrol yokluğu olarak değerlendirilir.
- 8
Sürümü kilitleyin ve bütünlüğü kanıtlayın
Rapor onaylandıktan sonra değişmediğini gösterebilmelisiniz: sürüm numarası, kilit tarihi, dosya özeti (hash) ve zaman damgası. Doğrulayıcının incelediği sürümle yayımlanan sürüm aynı olmalı.
- 9
Geçen yılın bulgularını hazırlayın
Önceki dönemin CAR (düzeltici faaliyet talebi) ve CL (açıklama talebi) kayıtları ile bunların kapatma kanıtları, açılış toplantısında ilk istenen belgeler arasındadır.
- 10
Saha ziyaretini planlayın
Tesis listesi, örnekleme yapılacak sayaç konumları, ölçüm cihazlarının kalibrasyon kayıtları ve ilgili birim sorumlularının müsaitliği önceden ayarlanmalı.
En sık görülen bulgular şaşırtıcı derecede tekrar eder: faktör kaynağının ve yılının belirtilmemesi, market-based Kapsam 2 iddiasının iptal kanıtı olmadan sunulması, hariç tutmaların büyüklük tahmini olmadan gerekçelendirilmesi, elektronik tablo formüllerinin kopması ve rapordaki sayının veri tabanındaki sayıyla uyuşmaması. Beşi de süreç kurgusuyla önlenebilir; hiçbiri denetim haftasında çözülemez.
Türkiye’de sera gazı raporlaması hangi mevzuata tabi?
Kapsamdaki tesisler için temel metin Sera Gazı Emisyonlarının Takibi Hakkında Yönetmelik’tir (Resmî Gazete, 17.05.2014, sayı 29003; son değişiklik 31.05.2017). Getirdiği üç somut yükümlülük şöyle: izleme planı faaliyetin başlangıcından en az altı ay önce onaya sunulur; yıllık doğrulanmış emisyon raporu her yıl 30 Nisan’a kadar iletilir; doğrulama ise TS EN ISO 14065 kapsamında TÜRKAK üzerinden akredite edilmiş bağımsız üçüncü taraf kuruluşlarca yapılır.
İklim Kanunu No. 7552 (Resmî Gazete, 9 Temmuz 2025, sayı 32951) ile ulusal Emisyon Ticaret Sistemi’nin yasal çerçevesi kuruldu. Kapsama giren tesisler için sera gazı emisyon izni yükümlülüğü öngörülüyor ve tesislere bu izni almak için yaklaşık Temmuz 2028’e kadar süre tanınıyor.
Yönetmelik kapsamındaki zorunlu raporlama ile gönüllü bir ISO 14064-1 envanteri aynı şey değildir: kaynak listesi, izleme planı formatı ve kapsam farklıdır. Ancak altlarındaki veri toplama altyapısı büyük ölçüde ortaktır. Bugün gönüllü bir envanter hazırlıyorsanız bile izleme planı disiplinini ve kanıt saklama alışkanlığını şimdiden kurmak, ETS yükümlülüğü geldiğinde sıfırdan başlamamanızı sağlar.
CarbonTrex bu süreçte ne yapar, ne yapmaz?
Açık olalım: CarbonTrex bir belgelendirme veya doğrulama kuruluşu değildir. ISO 14064-1 belgesi vermez, doğrulama beyanı düzenlemez. Bu iş akredite kuruluşlara aittir. CarbonTrex’in yaptığı, envanteri ve raporu doğrulayıcının isteyeceği biçimde üretmektir.
- —ISO 14064-1 uyumlu, dokuz bölümlü PDF rapor üretimi
- —12.000+ emisyon faktörü: IPCC EFDB, DEFRA çok yıllı set, IEA şebeke faktörleri ve kurum tanımlı faktörler
- —Faktör değişiklik geçmişi — hangi kayda hangi sürümün uygulandığı
- —Kaynak bazlı belirsizlik analizi ve önemlilik değerlendirmesi
- —Baz yıl yönetimi ve yıllar arası karşılaştırma
- —Kanıt belgesi yükleme ve Excel denetim izi
- —RFC 3161 zaman damgası ve rapor hash’i ile sürüm bütünlüğü
- —Denetçiye özel salt-okunur portal
Envanterinizi doğrulamaya hazır hâle getirin
Mevcut hesabınızı ve kanıt zincirinizi bu rehberdeki kontrol listesine göre gözden geçirelim, eksikleri doğrulama randevunuzdan önce görün.